به نام خدا

در شهر سامرا در «سردابی» که به نام «غیبة المهدی» مشهور است، درِ چوبی زیبایی وجود دارد که از دوره‌ی خلیفه‌ی عباسی «الناصر لدین الله» به یادگار مانده است. این اثر ارزنده و گران‌بها که از چند قسمت قطعه چوب‌های مشبک و آراسته به نقش و نگار و نوشته‌های زیبا و دل‌پذیر ساخته شده، بیانگر دقّت زیاد و چشم‌گیر در فن نجاری و نیز نهایت نازک بین و ظریف کاری در ذوق هنری است. دانشمندان غربی موفق به ارزش یابی این در نشده‌اند و اثری متناسب با ارزش هنری و تاریخی آن منتشر نکرده‌اند. مسجد جامع نو سامرا در وسط شهر فعلی قرار گرفته است کسی که از دور به سامرا بنگرد،

باب غیبت در سامرا[۱]
در شهر سامرا در «سردابی» که به نام «غیبة المهدی» مشهور است، درِ چوبی زیبایی وجود دارد که از دوره‌ی خلیفه‌ی عباسی «الناصر لدین الله» به یادگار مانده است. این اثر ارزنده و گران‌بها که از چند قسمت قطعه چوب‌های مشبک و آراسته به نقش و نگار و نوشته‌های زیبا و دل‌پذیر ساخته شده، بیانگر دقّت زیاد و چشم‌گیر در فن نجاری و نیز نهایت نازک بین و ظریف کاری در ذوق هنری است. دانشمندان غربی موفق به ارزش یابی این در نشده‌اند و اثری متناسب با ارزش هنری و تاریخی آن منتشر نکرده‌اند. مسجد جامع نو سامرا در وسط شهر فعلی قرار گرفته است کسی که از دور به سامرا بنگرد، در وسط شهر دو گنبد خواهد دید: یکی از آن دو با کاشی‌های طلائی برّاق و دیگری با کاشی‌های رنگی بسیار زیبا پوشیده شده است. هر یک از این دو گنبد به ساختمان مستقل و مجزا از دیگری تعلّق دارد. گنبد بزرگ طلایی بر فراز ضریح مطهر و گنبد کچک رنگی روی مسجد جامع قرار گرفته است.
ضریح مطهر که قبر شریف امام هادی علیه السلام (امام دهم) و امام عسکری علیه السلام (امام یازدهم) را در خود جای داده، در وسط ساختمان مستطیل شکلی ساخته شده و از دو گوشه‌ی ضلع جنوبی آن، دو مناره، سر به فلک کشیده است. این ساختمان از سه جهت با صحن بزرگ و وسیعی احاطه شده است که ضلع بیرونی آن به ۶۲ ایوان کوچک تقسیم شده است. طول این صحن ۷۸ متر و هشتاد سانتی‌ متر و عرض آن ۷۷ متر و ده سانتی متر می‌باشد.
مسجد جامع هر چند به این صحن متّصل است، ساختمانی مجزّا و مستقّل از ضریح محسوب می‌گردد. این ساختمان با طول ۳۵ و عرض ۲۹ متر از سه طرف با صحن بزرگی به طولِِ ۸۳ متر و سی سانتی متر و عرض ۶۱ متر و پنجاه سانتی متر احاطه شده است. «سرداب غیبت» نیز در همین بخش و زیر ساختمان مسجد قرار گرفته و خود از چند قسمت تشکیل شده است.
سرداب‌های سامرا
کرانه‌ی چپ رود دجله ـ که در امتداد سامرا قرار دارد ـ از کرانه‌ی راست آن، چند متر بالاتر است. در زیر لایه‌ی خاکی این زمین مرتفع، یک لایه‌ی سنگی وجود دارد که در میان دانشمندان زمین شناسی به نام شفته‌ی طبیعی (conglomcrate) معروف است. این لایه‌ی سنگی از ریگ‌هایی در اندازه‌های متفاوت شکل گرفته‌، که یک مادّه‌ی چسبنده آن‌ها را به یک‌دیگر چسبانده است.
ارتفاع زمین از سطح آب ـ به صورتی که گفته شد ـ از یک سو و وجود لایه‌ی سنگی در عمق نسبتاً اندک از سوی دیگر، کندنِ سرداب‌های گود و عمیق را در زیر ساختمان‌ها آسان می‌کند. به همین جهت سرداب‌های فراوانی، چه در زیر بقایای کاخ‌ها و خانه‌های باستانی و چه در زیر طبقات بناهای کنونی سامرا به چشم می‌خورد.
سرداب غیبت
سرداب غیب، از جمله سرداب‌های عمیقی است که ـ به صورتی که شرح دادیم ـ در زیر لایه‌ی سنگی مذکور حفر شده است. این سرداب از سه قسمت عمده تشکیل شده است که عبارت است از: یک غرفه‌ی شش ضلعی، یک غرفه‌ی مستطیل کوچک و یک غرفه‌ی مستطیل بزرگ.
غرفه‌ی مستیطیل شکل بزرگ در میان مردم به «مصلاّی مردان» و غرفه‌ی مستطیل شکل کوچک به «مصلاّی زنان» معروف است. این بخش‌ها با دو راهروِ بلند و طولانی و یک‌دیگر مربوط می‌شوند؛ یعنی یک راهروِ طولانی، مصلاّی مردان و مصلاّی زنان را به هم وصل می‌کند و یک راهرو طولانی دیگر بین مصلاّی مردان و غرفه‌ی شش ضلعی وجود دارد. هم چنین این بخش‌های سه گانه، هر یک از طریق روزنه‌ای کوچک و طولانی که از قسمت فوقانی دیوار آغاز شده و ت پایین‌ترین حدّ دیوار بیرونی مسجد جامع امتداد می‌یابد، نور و هوا می‌گیرند.
پلکانی که راه ورود و خروج سرداب است، به غرفه‌ی ششم ضلعی منتهی می‌شود و دارای بیست پلّه است. ورودی این پلکان و سرداب در داخل ساختمان مسجد و بر دیواری قرار گرفته که ورودی نماز خانه نیز در آن واقع است.
طول مصلاّی مردان پنج متر و هشتاد سانتیمتر و عرض آن سه متر و پنجاه سانتی متر است.
طول مصلاّی زنان نیز چهار متر و شصت سانتی متر و عرض آن سه متر است.
طول راهرویی که مصلاّی مردان و زنان را به هم مربوط می‌سازد، چهار متر است.
طول راهرویی که مصلاّی مردان را به غرفه‌ی شش ضلعی متصل می کند، شش متر است.
طول روزنه‌ای که نور مصلاّی زنان را تأمین می‌کند، چهار متر و پنجاه سانتی متر است.
حجره‌ی غیبت
در انتهای غرفه‌ی مستطیل شکل بزرگ، یعنی در انتهای مصلاّی مردان، در چوبی «باب غیبت» واقع شده است. در پشت این در، اتاق کوچکی قرار دارد که طول آن یک متر و هشتاد سانتی متر و عرض آن یک متر و پنجاه سانتی متر و است. این اتاق به نام «محل غیبت امام زمان عجّل اللّه فرجه» شهرت دارد و در واقع بخش مکمّل غرفه‌ی مستطیل شکل بزرگ محسوب می‌شود و درِ جلوِ آن، در واقع حفاظ مشبّکی است که آن را از بقیّه‌ی غرفه جدا می‌کند. چاه معروف به «چاه غیبت» هم، در گوشه‌ی همین اتاق قرار دارد.

باب غیبت
این همان درِ چوبی است که حجره‌ی غیبت را از مصلاّی مردان جدا می‌کند، سمت جلوِ اتاق را به صورت کامل فرا گرفته است و به وسیله‌ی دو قطعه‌ی مستطیل شکل ـ به ارتفاع یک متر و بیست و پنج سانتی متر ـ از جلوِ این حجره فراتر می‌رود و بدین ترتیب قسمت پایین دیوار روبه‌رویی مصلاّ را نیز می‌پوشاند. بنابراین می‌توانیم بگوییم که طول در، برابر باب عرض نماز خانه‌ی مردان است، امّا ارتفاع آن بیش از سه متر می‌باشد.
قسمت‌های مختلف این در که سمت پیشین اتاق غیبت قرار دارد، مشبّک است، ‌ولی بخش‌هایی که دیوار نماز خانه را پوشش داده، غیر مشبّک هستند. قسمت‌های مشبّکِ در، از پیوستنِ قطعه‌های چوبیِ با اشکال هندسی، به یک‌دیگر ساخته شده که در چشم بیننده به سه گونه جلوه می‌کند:
الف) دو قسمت مشبّک که به عنوان دو لنگه‌ی در محسوب می‌گردند؛
ب) دو قسمت مشبّک که در دو طرف در واقع شده‌اند؛
ج) یک قسمت مشبّک که کتیبه‌ی تزیین شده‌ی سرِ در را تشکیل می‌دهد.
فراهم آمدن این قسمت‌های سه گانه‌ی مشبّک هندسی و زیبا، به این در جلوه‌ی هندسی دل‌پذیری بخشیده است. روی قطعه‌های چوبی هم که چارچوبه‌های این شبکه‌ها را شکل داده است، نقش‌ و نگارهای واقعاً ظریف و دقیقی کنده کاری شده است.
کتیبه‌ی در
این کتیبه، بر چوب اطراف چهار چوبه‌ی در و دو طرف مستطیل شکلی که از دو سویه آن پیوسته است، کنده کاری شده است. متن نوشته به خط نسخ بسیار زیبایی بر زمینه‌ی طلایی نوشته شده است.
این نوشته از پایین‌ترین نقطه‌ی جناح مستطیل سمت راست، آغاز و پس از بالا رفتن از ضلع بیرونی آن، تا بالاترین نقطه‌ی ضلع افقی‌اش ادامه می‌یابد. سپس به سمت ضلع عمودی میانی میل می‌کند و از آن جا، بر روی طول چهار چوب عمودی پیش می‌رود و همراه با آن انحنا می‌گیرد تا به بالاترین نقطه‌ی آن برسد. آن گاه در جهت مقابل به سمت پایین باز می‌گردد تا به انتهای ضلع عمودی جناح مستطیل طرف چپ برسد و از آن جا به بالای ضلع افقی آن میل می‌کند، سپس روی ضلع عمودی و تا پایین‌ترین نقطه آن ادامه می‌یابد و بعد از آن به سمت راست ضلع فرودین از مستطیل سمت راست باز می‌گردد و روی طول قاعده‌ی در ادامه پیدا می‌کند تا به انتهای ضلع زیرین از مستطیل سمت چپ برسد.
این نوشته حاکی از آن است که این در به فرمان خلیفه‌ی عباسی «الناصر الدین الله» و در سال ۶۰۶ هجری قمری (۱۲۰۹ میلادی) به سرپرستی «معد بن الحسین بن سعد الموسوی» ساخته شده است. در کتاب‌های تاریخی،‌ راجع به این «معد» آمدهاست که او «تشرف الدّین ابوتمیم معد بن الحسین الموسوی» متوفای سال ۶۱۷ هجری قمری (۱۲۲۰ میلادی) است.
متن دست خط کنده کاری شده در اطراف در:
بسم الله الرحمن الرحیم «قل لا اسألکم علیه اجرا الا الموده فی القربی و من یقترف حسنة نزد له فیها حسنا، ان الله غفور شکور»[۲] هذا ما امر بعمله سیدنا و مولانا الامام المفترض الطاعة علی جمیع الانام ابوالعباس احمد الناصر لدین الله امیر المؤمنین و خلیفة رب العالمین الذی طبق البلاد احسانه و عدله و غمر العباد بره و فضله قرب الله اوامره الشریفة باستمرار النجح و الیسر ناطها بالتأیید و النصر و جعل لا یامه المخلدة حد الا لا یکبو جواده و و لا رائه الممجدة سعدا لا بخبو زناده فی عز تخضع له الاقدار فتطبعه عواصیها و ملک تخشع له الملوک فتملکه نوصها بتولی المملوک معد بن الحسین بن الحسین بن سعد الموسوی الذی یرجو الحیاة فی ایامه المخلدة و یتمنی انفاق بقیة عمره فی الدعاء لدولته المؤیدة استجاب الله ادعیه و بلغه فی ایامه الشریفة امنیته. (ذلک فی ربیع الثانی) من سنة ست و ستمائة هلالیة و حسبنا الله و نعم الوکیل و صلی الله علی سیدنا خاتم النبیین و علی اله الطاهرین و عترته و سلم تسلیما؛
به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان. بگو [ای پیامبر] از شما جز مهر ورزیدن در حقّ بستگان، هیچ مزد و پاداشی نمی‌خواهم و آن کس که کار نیکو انجام دهد، بر نیکی‌اش بیفزاییم و خدا بسیار آمرزنده و پذیرنده‌ی شکر بندگان است.
این کار به دستور پیشوایی که اطاعتش بر همه‌ی مردم واجب است، سیّد و مولای ما «ابو العباس احمد الناصر لدین الله» فرمانروای مؤمنان و خلیفه پروردگار جهانیان که داد و دهش او همه جا را فرا گرفه و جود و کرمش بندگان را شامل گشته. خدای متعال فرمان‌های فرخنده‌اش را همواره با سهولت و رستگاری مقرون سازد و با نصرت و پشتیبانی خویش بیامیزد و برای روزگار اقتدار پاینده‌اش کرانه‌ای مقرّر دارد که هرگز پایان نپذیرد و به افکار و اندیشه‌هایش نیرویی می‌بخشد که هیچ گاه به خاموشی نگراید؛ در مقام منبع عزّتی که دولتمندان سر بر آستانش و سرکشان، تسلیم و مطیع آن گردند و با دولتی که سایر دولت‌مندان به طاعتش در آیند و سررشته‌ی کارها بدو سپارند. به سرپرستی بنده‌ی درگاه «معد بن الحسین بن سعد الموسوی» صورت پذیرفت، که آرزومند زیستن در روزگار اقتدار جاودانه‌ی اوست و امیدوار گذراندن باقی مانده‌ی عمر خویش در دعای برای دولت مؤید او می‌باشد. امید است خداوند دعاهای او را مستجاب نماید و در این روزگار خجسته او را به آمال و آرزوهایش برساند.
(این اقدام در ماه ربیع الثانی) سال ۶۰۶ قمری به انجام رسید. و خداوند ما را بس است و او بهترین وکیل است و سلام و صلوات بر سیّد و سرور ما، خاتم پیامبران و بر آل و دودمان پاکیزه‌ی او بود.
کتیبه‌ی کوفی در محل غیبت امام زمان عجّل اللّه فرجه
دیوارهای محل غیبت با کاشی‌های رنگین و مزیّن به گل‌بوته آراسته شده است چیزی که هست در میان این کاشی‌ها، یک نوار چوبین در طول دیوارهای سه گانه این محل امتداد پیدا کرده است. این نوار چوبی،‌ نوشته‌ای به خط کوفی را با خود دارد که متن آن از این قرار است:
«بسم الله الرحمن الرحیم. محمد رسول الله. امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب، الحسن بن علی، الحسین بن علی، علیّ بن الحسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، الحسن بن علی، القائم بالحق علیهم السلام. هذا عمل بن محمد آل محمد رحمه الله»
این نوشته بر سه قطعه چوب بلند کنده کاری شده است. طول قطعه‌ای بلند کنده کاری شده است. طول قطعه‌ای که بر دیوار سمت است نصب شده یک متر و پنجاه سانتی متر و طول قطعه‌ای که روی دیوار جلویی نصب شده یک متر و هشتاد سانتی متر و طول قطعه‌ای که روی دیوار سمت چپ نصب شده، یک متر و پنجاه سانتی متر است.
والسلام و علیکم و رحمة الله و برکاته

۵۱۴ عنوان: گزارش. نشریه‌ی میراث جاویدان، بهار ۱۳۷۳٫